Vilhelm Jónsson skrifar: Hættum að næra bankana

Í aldanna rás hafa bankar víða um heim verið rændir af mönnum sem standa röngu megin við afgreiðsluborðið. Á Íslandi mætti ætla að hlutverkunum hefði verið snúið við. Hér upplifir skuldsettur almenningur sig rændan, ekki af grímuklæddum mönnum heldur af fjármálakerfi þar sem heilindi og sanngirni virðast stundum víkja fyrir hagsmunum lánveitenda, í skjóli laga og með fullri vitund stjórnvalda.

Það þarf enga lambhúshettu þegar reikningurinn er sendur með löglegum hætti.

Frá því verðtrygging fjárskuldbindinga var lögfest árið 1979 hafa íslensk heimili búið við lánakerfi þar sem verðbólga getur hækkað skuldir þeirra þrátt fyrir skilvísar greiðslur. Ríkisstjórnir hafa komið og farið, lofað stöðugleika, en skuldarinn hefur þurft að taka afleiðingunum.

Eftir 47 ár verður þetta ekki lengur afgreitt sem tímabundin óheppni.

Stjórnvöld taka ákvarðanirnar. Skuldarinn tekur afleiðingunum.

Rányrkja með reikningsnúmeri

Verðbólga hækkar verðtryggðan höfuðstól. Vextir leggjast á skuldina. Þjónustugjöld bætast við. Vilji lántakandinn losna úr óhagstæðum samningi getur hann þurft að greiða uppgreiðslugjald til að skera sig úr snörunni.

Bankinn fær greitt fyrir að lána peningana, halda utan um viðskiptin og stundum einnig fyrir að viðskiptavinurinn vilji losna úr samningnum.

Hvernig á samkeppni að þrífast þegar það getur kostað stórfé að færa viðskiptin? Hvar er eftirlitið með samkeppni og verðlagningu sem á að tryggja að almenningur sitji ekki uppi með reikninginn?

Samkeppni sem skuldarinn hefur ekki efni á að nýta sér er lítil huggun.

Seðlabankinn og ábyrgðin

Stjórnvöld hækka skatta og opinber gjöld sem geta ýtt undir verðbólgu. Seðlabankinn heldur vöxtum háum til að hemja hana. Verðtryggingin getur síðan hækkað höfuðstól húsnæðislánsins.

Sama fjölskyldan stendur frammi fyrir hærri framfærslukostnaði, þyngri vaxtabyrði og vaxandi skuld. Hún hefur þó hvorki ákveðið gjaldskrár ríkisins né stýrivextina.

Þrátt fyrir langvarandi háa vexti hefur verðbólgan reynst þrálát og fjármagnskostnaður þrengt svo um munar að atvinnulífinu. Fjárfestingar sitja á hakanum, húsbyggingar verða erfiðari og fyrirtæki berjast við rekstrarkostnaðinn.

Hver ber ábyrgð þegar lyfið reynist svo þungbært að sjúklingurinn er við það að gefast upp?

Seðlabankastjóri er ekki hafinn yfir gagnrýni þótt bankinn njóti sjálfstæðis. Hann verður að svara fyrir árangur peningastefnunnar. Það er löngu tímabært að hann íhugi eigin stöðu.

En ríkisstjórnin og Alþingi bera höfuðábyrgðina. Án fyrirhyggju, aga í ríkisútgjöldum og skynsamlegrar forgangsröðunar verður baráttan við verðbólguna áfram dýrkeyptur eltingaleikur.

Það er ekki hægt að eyða af léttúð, predika aðhald fyrir almenningi og láta Seðlabankann síðan senda reikninginn.

Löngu er tímabært að láta af endalausu hjali sérfræðinga í Silfrinu og Kastljósi. Sömu vandamálin eru krufin og sömu útskýringarnar endurteknar.

Þjóðin þarf ekki fleiri sjónvarpsþætti um vandann. Hún þarf stjórnvöld sem þora að leysa hann.

Milljarðarnir og skuldarinn

Á fyrstu níu mánuðum ársins 2026 skilaði Landsbankinn 33,1 milljarði króna í hagnað eftir skatta. Hreinar vaxtatekjur námu 58,3 milljörðum.

Einn banki. Níu mánuðir.

Bankinn hefur jafnframt reist glæsilegar höfuðstöðvar í Reykjavík, framkvæmd sem hefur vakið gagnrýni vegna kostnaðar og forgangsröðunar.

Á meðan reikna skuldsett heimili út hvort launin dugi fyrir afborgunum og nauðsynjum. Smærri fyrirtæki fresta fjárfestingum vegna fjármagnskostnaðar.

Bankinn birtir hagnaðinn í ársreikningi. Skuldarinn sér afleiðingarnar í heimilisbókhaldinu.

Verðtryggingin — vernd fyrir hvern?

Hvers vegna á hækkun eldsneytisverðs og opinberra gjalda að geta hækkað höfuðstól láns sem tekið var til að kaupa þak yfir höfuðið? Og hvers vegna á ríkissjóður jafnframt að geta aukið skatttekjur sínar í krónum af verðhækkunum sem almenningur þarf þegar að bera?

Hvers vegna er ekki skoðað af alvöru hvort byggingarvísitala eða önnur viðmið gætu hentað húsnæðislánum betur en núverandi verðtrygging?

Það er löngu tímabært að lánveitandi og lántakandi deili verðbólguáhættu með sanngjarnari hætti. Sama krafa um fyrirsjáanleg kjör á að ná til leigjenda.

Þjóðin þarf ekki enn eitt frumvarpið sem breytir útreikningunum en lætur áhættuna áfram hvíla á sömu herðum.

Það er ekki kerfisbreyting að snyrta kerfið.

Ríkið sem eigandi og þiggjandi arðs

Eftir bankahrunið 2008 komst stór hluti bankakerfisins í opinbera eigu. Þar gafst einstakt tækifæri til að breyta leikreglunum.

Landsbankinn samþykkti árið 2026 arðgreiðslur upp á samtals 34,9 milljarða króna vegna rekstrarársins 2025.

Ríkið hefur verið bæði eigandi sem nýtur arðs og löggjafi sem á að gæta almannahagsmuna.

Var þægilegra að horfa á arðgreiðslurnar streyma í ríkissjóð en að ráðast gegn kerfi sem skuldsettur almenningur hefur gagnrýnt árum saman?

Krónan og dýrkeypt ákvörðun

Íslenska krónan er ekki ókeypis munaður. Verðbólga, háir vextir og óstöðugleiki geta gert hana að dýrum gjaldmiðli fyrir heimili og fyrirtæki.

Stór útflutningsfyrirtæki með gjaldeyristekjur hafa stundum aðgang að erlendri fjármögnun. Heimilin og smærri fyrirtækin sitja eftir með krónuna og íslensk vaxtakjör.

Í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst hafnaði meirihlutinn því að hefja að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið. Þar var ekki kosið um upptöku evru, heldur hvort hefja ætti aðildarviðræður að nýju.

Sú niðurstaða kann að reynast þjóðinni dýrkeypt. Það er réttur kjósenda að hafna breytingum. En það er líka réttur þeirra sem greiða reikninginn að spyrja hvað óbreytt ástand kosti.

Það er engin lausn að loka dyrunum að breytingum og neita síðan að svara fyrir kostnaðinn.

Skóflustungur, ráðherraflug og jarðsett sleggja

Áætluð vaxtagjöld ríkissjóðs árið 2027 nema um 155 milljörðum króna, eða 425 milljónum á dag.

Samt virðist agi í ríkisfjármálum stundum vera munaðarvara. Ný verkefni fá athygli á meðan viðhald og skuldir bíða.

Kannski væri tímabært að leggja skóflurnar frá sér og taka upp reiknivélarnar.

Og meðan heimili og fyrirtæki berjast við reikningana er erfitt að verjast þeirri tilfinningu að forsætis- og utanríkisráðherra hafi meiri tíma til að fljúga þvers og kruss um heiminn en til að sýna þjóðinni hvernig eigi að ná tökum á vandanum heima fyrir.

Auðvitað þarf Ísland að sinna alþjóðamálum. En það væri líka ágætt að bjarga einhverju hér heima áður en haldið er af stað til að bjarga heiminum.

Ríkisstjórn sem boðar breytingar en skortir kjark til að takast á við rót vandans getur á endanum þurft að horfast í augu við eigin pólitísku útför.

Sleggjan virðist þegar komin í gröfina. Spurningin er hvort umbótaviljinn hafi verið jarðsettur með henni.

Stjórnarandstaðan er ekki saklaus áhorfandi. Þar sitja einnig stjórnmálamenn sem höfðu tækifæri til að breyta kerfinu.

Nú styttist í kunnuglegt þingþras um að komast í kærkomið jólafrí. En skuldarinn fær ekkert jólafrí frá verðtryggingunni, vöxtunum eða bankanum.

Greiðsluseðillinn tekur sér ekki þinghlé.

Hver tekur ábyrgðina?

Í 47 ár hefur verðtryggingin verið hluti af íslensku lánakerfi. Á sama tíma hefur íslensk stjórnsýsla gjarnan borið sig saman við það besta í nágrannalöndunum. Þegar kemur að lánskjörum, verðbólgu og aðhaldi virðist samanburðurinn síður þykja hentugur.

Það er ekki skortur á sérfræðingum, nefndum eða skýrslum sem heldur aftur af breytingum. Það sem vantar er pólitískur kjarkur til að láta hagsmuni almennings ganga framar þægindum kerfisins.

Hvenær ætlar ríkisstjórnin að stjórna í stað þess að skýra hvers vegna ekkert gengur?

Það þarf pólitískt hugrekki til að breyta leikreglunum.

Bankarnir eiga að þjóna þjóðinni. Þjóðin á ekki að vera til fyrir bankana.

Höfundur er athafnamaður.

内容来自 DV.is,版权归原作者所有。

阅读原文 ↗

把喜欢的内容,留在你的新标签页。

打开我的订阅