Þorvaldur Ingi Jónsson skrifar: Hvernig getum við tryggt lýðræði kjósenda betur? –Hvaða ábyrgð tekur frambjóðandi á sig?
Þegar einstaklingur býður sig fram á lista stjórnmálaflokks er hann ekki aðeins að bjóða fram sjálfan sig. Hann tekur þátt í sameiginlegu framboði sem byggist á ákveðnum grunngildum, stefnu og framtíðarsýn.
En hvað er hann í raun að segja við kjósendur? Hvaða ábyrgð tekur hann á sig þegar hann óskar eftir trausti þeirra?
Ég tel að við þurfum að hafa sjö grundvallaratriði í huga:
- Grunngildi. Frambjóðandinn lýsir almennt yfir stuðningi við þau grunngildi sem stjórnmálaflokkurinn stendur fyrir.
- Sameiginleg stefna. Hann býður sig fram til að vinna að þeim markmiðum sem flokkurinn leggur fyrir kjósendur.
- Samstarf og ábyrgð. Hann er hluti af sameiginlegum framboðslista og nýtur þess trausts og starfs sem flokkurinn hefur byggt upp.
- Umboð kjósenda. Hann óskar eftir stuðningi á grundvelli framboðslista sem kjósendur geta valið eða hafnað.
- Sjálfstæð sannfæring. Hann heldur réttinum til að mynda sér sjálfstæðar skoðanir og greiða atkvæði samkvæmt eigin sannfæringu.
- Gagnsæi og ábyrgð. Kjósendur mega vænta þess að hann útskýri mikilvægar ákvarðanir sínar, sérstaklega þegar hann víkur frá þeirri stefnu sem hann bauð sig fram fyrir.
- Virðing fyrir kosningaúrslitum. Hann viðurkennir að þingsætið varð til vegna sameiginlegs framboðs og þess fylgis sem framboðslistinn hlaut.
Þetta eru ekki allt lagalega bindandi skyldur. En eru þetta ekki eðlilegar pólitískar og siðferðilegar væntingar til þeirra sem óska eftir umboði kjósenda?
Hvað erum við í raun að kjósa?
Íslenska kosningakerfið byggist á hlutfallskosningum. Kjósendur greiða atkvæði framboðslistum, geta haft áhrif á röð frambjóðenda og þingsætum er úthlutað samkvæmt fylgi listanna og reglum kosningalaga.
Við kjósum því bæði einstaklinga og stjórnmálaflokka sem leggja fram ólíka stefnu og framtíðarsýn. Þegar einstaklingur hefur náð kjöri fer hann hins vegar með sjálfstætt þingmannsumboð.
Þarna mætast tvær mikilvægar grundvallarreglur lýðræðisins: Réttur kjósenda til að velja á milli framboða og réttur þingmanna til að fylgja eigin sannfæringu.
Hvernig tryggjum við að þessar tvær reglur styðji hvor aðra?
Ábyrgðin er líka hjá stjórnmálaflokknum
Ég valdi Viðreisn vegna stefnu flokksins og þeirra grunngilda sem hann stendur fyrir. Þar skipta mig sérstaklega máli mannréttindi, einstaklingsfrelsi, lýðræði og almannahagsmunir.
Þegar ég greiddi atkvæði mitt var ég að lýsa stuðningi við þessa framtíðarsýn, ekki aðeins einstaklingana á framboðslistanum. En ábyrgðin er gagnkvæm.
Hvað ef stjórnmálaflokkurinn sjálfur víkur frá þeirri stefnu sem hann lagði fyrir kjósendur?
Í ríkisstjórnarsamstarfi þurfa flokkar að gera málamiðlanir. Það er eðlilegur hluti þingræðisins. En hvar liggja mörkin milli eðlilegra málamiðlana og þess að hverfa frá eigin grunngildum?
Ef þingmaður telur að flokkur hans hafi farið yfir þau mörk þarf hann að geta fylgt sannfæringu sinni. En ætti hann þá ekki jafnframt að skýra opinberlega hvaða ákvarðanir eða stefnubreytingar liggja að baki þeirri niðurstöðu?
Ábyrgðin gagnvart kjósendum hvílir bæði á þingmanninum og stjórnmálaflokknum.
Hvað gerist þegar þingmaður skiptir um flokk?
Nýleg flokkaskipti þingmanns sem kjörinn var á lista Viðreisnar í Norðausturkjördæmi en hefur gengið í þingflokk Sjálfstæðisflokksins gefa tilefni til þessarar umræðu. Kjósendur Viðreisnar greiddu atkvæði lista Viðreisnar. Kjósendur Sjálfstæðisflokksins greiddu atkvæði sínum lista.
Flokkaskipti breyta ekki formlegum kosningaúrslitum. En þau breyta skipan þingflokka og geta haft áhrif á pólitísk valdahlutföll og framgang stefnumála á Alþingi.
Þarna vaknar spurning um traust og ábyrgð.
Hvernig tryggjum við að það umboð sem kjósendur veittu framboðslista sé virt þegar þingmaður ákveður að starfa í þingflokki annars stjórnmálaflokks?
Hvað með kjósendur þess flokks sem tekur við þingmanninum? Þeir kusu heldur ekki viðkomandi á sínum framboðslista.
Hvað tryggir stjórnarskráin?
Í 48. grein stjórnarskrárinnar segir að alþingismenn séu eingöngu bundnir við sannfæringu sína en ekki fyrirmæli kjósenda. Þetta er mikilvæg regla. Þingmenn verða að geta verið ósammála eigin flokki og tekið ákvarðanir samkvæmt eigin sannfæringu.
En þótt eitthvað sé löglegt er ekki þar með sagt að það sé hafið yfir pólitíska og siðferðilega umræðu.
Þingmaður sem yfirgefur flokk sinn getur starfað áfram utan flokka og greitt atkvæði samkvæmt sannfæringu sinni. Hann getur stutt tillögur hvaða þingflokks sem er, jafnvel í flestum málum.
Þegar hann gengur formlega í annan þingflokk verður hann hins vegar hluti af nýju pólitísku samstarfi þar sem geta fylgt væntingar um sameiginlega stefnu og þingflokksaga.
Er ekki kominn tími til að við gerum skýrari greinarmun á því að starfa sem sjálfstæður þingmaður og því að taka sæti í öðrum þingflokki?
Hvað segja reglurnar um varaþingmenn?
Hér er athyglisvert að skoða stöðu varaþingmanna. Ef þingmaður hefur skipt um flokk og fer í leyfi þannig að kalla þarf inn varaþingmann, kemur hann af upprunalega framboðslistanum. Þingmaður sem var kjörinn á lista Viðreisnar fær því varaþingmann af þeim lista, þótt hann sjálfur hafi gengið í Sjálfstæðisflokkinn.
Kosningakerfið varðveitir þannig tengsl varaþingmannsins við framboðslistann sem kjósendur studdu. Þetta er ekki mótsögn í lögunum, enda er sjálfstætt umboð aðalþingmannsins annað réttaratriði.
En gefur þessi munur ekki tilefni til að skoða betur hvernig við skilgreinum tengsl þingmanna, stjórnmálaflokka og kjósenda?
Getum við þróað lýðræðislegri leikreglur?
Í umræðu um árangursríka stjórnsýslu hef ég lagt áherslu á að við spyrjum stöðugt: Erum við að vinna réttu verkefnin og erum við að vinna þau á sem bestan hátt?
Hvers vegna ættum við ekki að beita sömu hugsun þegar við skoðum leikreglur lýðræðisins? Við eigum ekki aðeins að spyrja hvað núgildandi lög heimila, heldur líka hvort þau tryggi sem best þau lýðræðislegu gildi sem við viljum standa vörð um.
Ein hugmynd til skoðunar væri að þingmaður sem yfirgefur flokkinn sem hann var kjörinn fyrir geti haldið þingsætinu og starfað sjálfstætt út kjörtímabilið.
Vilji hann hins vegar taka sæti í þingflokki annars stjórnmálaflokks, þyrfti hann þá að segja af sér og sækjast eftir nýju umboði kjósenda í næstu kosningum?
Við afsögn tæki varaþingmaður af upprunalega framboðslistanum við samkvæmt kosningalögum. Þetta er hugmynd til umræðu, ekki fullmótuð lagatillaga. Slík breyting þyrfti að standast vandlega skoðun með tilliti til stjórnarskrár, félagafrelsis og sjálfstæðis þingmanna.
Við þurfum jafnframt að tryggja að stjórnmálaflokkar geti ekki svipt þingmenn umboði þeirra vegna skoðanaágreinings.
En eigum við ekki að rannsaka hvort hægt sé að samræma þessi réttindi og lýðræðislegan vilja kjósenda betur?
Lýðræðið kemur fram í kosningum
Lýðræði byggist á trausti milli kjósenda, stjórnmálaflokka og kjörinna fulltrúa.
Við þurfum stjórnmálaflokka með skýra stefnu, þingmenn sem hafa hugrekki til að fylgja eigin sannfæringu og kosningakerfi sem tryggir að atkvæði kjósenda hafi raunverulega merkingu.
Þetta eru ekki andstæð markmið. Lög og stjórnarskrá eiga að vernda lýðræðið, en við eigum líka að geta endurmetið hvort leikreglurnar þjóni tilgangi sínum eins vel og mögulegt er.
Því vil ég að lokum spyrja: Hvernig tryggjum við sjálfstæði þingmanna án þess að draga úr virðingu fyrir því umboði sem kjósendur veittu framboðslistum í kosningum?
Getum við þróað lýðræðislegri leikreglur sem styrkja traust kjósenda á Alþingi og stjórnmálaflokkunum?
Og umfram allt:
Getum við gert betur í dag en í gær – líka þegar kemur að lýðræðinu sjálfu?
Höfundur er formaður stjórnar Öldungaráðs Viðreisnar, áhugamaður um árangursríka stjórnsýslu og lýðræði. Kennir leiðtogamenningu og Qigong – lífsrækt.
内容来自 DV.is,版权归原作者所有。
阅读原文 ↗